10 vragen over de kredietcrisis

 

Gevolgen voor pensioenfondsen

 

In dit artikel vindt u informatie over de kredietcrisis en de gevolgen voor pensioenfondsen. Pensioenfondsen worden bestuurd door vertegenwoordigers van bonden en werkgevers. Voor het CNV staan de belangen van werknemers en gepensioneerden voorop. Dat betekent zekerheid over uw pensioen op de lange termijn en voor degenen die een pensioenuitkering ontvangen het op niveau houden van deze uitkering via een jaarlijkse verhoging.    

1. Wat is de situatie van mijn pensioenfonds?
De informatie uit dit artikel is algemeen van aard. In de achterliggende jaren heeft het CNV gepleit voor een goede informatievoorziening door de pensioenfondsen zelf. Dit heeft ertoe geleid dat veel fondsen waar CNV leden hun pensioen opbouwen doorgaans op adequate wijze nieuws uitbrengen via websites, nieuwsbrieven of tijdschriften. Wilt u meer weten over de positie van het fonds waar u deelnemer bent, dan kunt u het beste eerst bij het fonds zelf te rade gaan. Mocht u vragen houden of niet kunnen vinden wat u zoekt, neem dan contact op met uw CNV bond.

2. Wat is eigenlijk de kredietcrisis?
De kredietcrisis vindt zijn oorsprong in Amerika. Daar zijn op grote schaal hypotheken verstrekt aan mensen die daar volgens de normale voorwaarden niet voor in aanmerking zouden komen vanwege een te groot financieel risico. Hypotheekbanken hebben deze riskante hypotheken als producten verkocht aan (buitenlandse) klanten zoals banken. Daardoor kregen wanbetalingen in Amerika wereldwijd invloed op de financiële instellingen. Door de kredietcrisis hebben banken wereldwijd voor ca. 500 miljard dollar aan verliezen moeten inboeken. Met het verlies van al dat geld daalde het vertrouwen. Banken kwamen zelf in de problemen en leenden niet meer zo gemakkelijk aan elkaar. Bedrijven konden weer moeilijker geld lenen voor investeringen. Op de beurzen ontstond paniek. De koersen van aandelen daalde. En tenslotte gaat het nu ook werkelijk slechter met de bedrijven. Er worden bijvoorbeeld minder auto’s verkocht waardoor fabrieken minder auto’s maken en werknemers met ontslag te maken krijgen. Als consumenten krijgen zij minder te besteden.

3. Hoe kunnen pensioenfondsen worden geraakt door de kredietcrisis?
Ook pensioenfondsen kunnen geraakt worden door de kredietcrisis. Pensioenfondsen moeten volgens de pensioenwetgeving een bepaald vermogen in kas hebben tegenover de opgebouwde pensioenrechten. Door de kredietcrisis kan het vermogen achterblijven ten opzichte van de verplichtingen. Het gaat daarbij om de waarde van de aandelen en om de ontwikkeling van de rente.

Aandelen
Het doel van een pensioenfonds kan worden omschreven als het bieden van een zo goed mogelijke uitkering tegen een zo laag mogelijke premie. Om deze doelstelling waar te maken moet het fonds de premies zorgvuldig beleggen. Dat betekent kort gezegd zoveel mogelijk winst maken tegen zo weinig mogelijk risico. In het algemeen kun je zeggen dat aandelen over langere termijn gemeten meer opleveren dan obligaties die een meer vast rendement uitkeren. Maar aandelen zijn risicovol. Als de koersen van aandelen stijgen ontstaat er winst, als ze dalen verlies. Daarnaast keren aandelen in ondernemingen die winst maken een dividend uit, zeg maar een aandeel in de gemaakte winst. Maar gaat het slecht met het bedrijf dan is er geen winst en geen dividend.

Rente
Pensioenfondsen kunnen ook last hebben van de gedaalde rente op langlopende leningen. Pensioenfondsen zijn wettelijk verplicht deze rente te gebruiken bij de berekening van hun pensioenverplichtingen. Het fonds berekent bijvoorbeeld wanneer u met pensioen gaat en hoeveel geld er dan in kas moet zijn om een levenslang ouderdomspensioen te betalen. Een vereenvoudigd voorbeeld. Stel dat het fonds over drie jaar 500 euro in kas moet hebben. Bij een rentestand van 5% moet er dan nu ongeveer 429 euro in kas zijn. Maar is de rente gedaald naar 3% dan moet er ongeveer 456 euro in de kas zitten. Dit is 27 euro meer. Kortom, bij een daling van de rentestand dient een pensioenfonds meer vermogen te hebben om volgens de regels van de wet financieel gezond te heten.
 
4. Wat is vervolgens het probleem van de pensioenfondsen?
Het probleem is dat pensioenfondsen door de onbalans die kan ontstaan tussen hun vermogen en hun verplichtingen een reservetekort hebben of een dekkingstekort. Het gaat hier om begrippen uit de pensioenwetgeving waarmee fondsen te maken hebben.

dekkingstekort
Ieder pensioenfonds wordt gecontroleerd door De Nederlandse Bank (DNB). DNB voert het toezicht uit op basis van de pensioenwetgeving. Ieder pensioenfonds moet een minimaal eigen vermogen aanhouden. Dit bedraagt 105% van de pensioenverplichtingen, hetgeen wil zeggen dat tegenover iedere euro die aan pensioen uitgekeerd moet worden het fonds 1,05 in kas moet hebben. In dit verband spreekt men van de dekkingsgraad. Is er geen minimaal eigen vermogen, dan moet er onmiddellijk een herstelplan worden gemaakt. Daarin staat hoe het pensioenfonds binnen drie jaar een dekkingsgraad van meer dan 105% bereikt.

reservetekort
Behalve het minimaal eigen vermogen moet ieder fonds ook financiële reserves aanhouden, bijvoorbeeld om tegenvallende beleggingsopbrengsten te kunnen opvangen. Deze reserves verhogen de dekkingsgraad van 105% naar bijvoorbeeld 125% voor het fonds Zorg en Welzijn (voorheen PGGM). Als er een reservetekort is moet er net als bij een dekkingstekort een herstelplan komen. Het fonds heeft in dat geval wel langer de tijd, tot wel 15 jaar, om het reservetekort in te lopen.  

5. Is er door de pensioenfondsen niet veel te riskant belegd?
Op dit moment is er geen aanleiding te veronderstellen dat de pensioenfondsen zelf schuld dragen voor de geslonken reserves. Per pensioenfonds wordt met hulp van deskundigen een afgewogen mix bepaald van beleggingen in aandelen, obligaties en vastgoed. En er wordt voor de langere termijn bepaald op welk rendement men wil uitkomen. Maar onvermijdelijk is dat bij beleggen hoort dat als het niet goed gaat met de beurzen de pensioenfondsen dat voelen, net zo goed als wanneer het wel goed gaat met de beurzen de fondsen riante rendementen kunnen binnenhalen. En de eerlijkheid gebiedt ook te erkennen dat zelfs de meest respectabele beleggers niet over een glazen bol beschikken.

6. Kan mijn pensioenfonds net als een bank omvallen?
Nee. Bij de banken die in de problemen zijn gekomen kwamen spaarders massaal hun geld terugvragen. Daardoor konden deze banken niet maar aan hun verplichtingen voldoen. Bij pensioenfondsen kun je niet je pensioen eerder opeisen. Bovendien hebben pensioenfondsen geen investeerders die grote sommen geld kunnen terugtrekken. En de fondsen beschikken met de pensioenpremies die werknemers en werkgevers afdragen over een stabiele stroom inkomsten.

7. Wat doet een pensioenfonds dat financiële problemen heeft?
Als een pensioenfonds financiële problemen heeft, kan allereerst de toeslag of indexering van de pensioenen in gevaar komen. De toeslag is de jaarlijkse verhoging van de pensioenopbouw voor werkenden of pensioenuitkering voor gepensioneerden.

De toeslag is van belang om het pensioen zijn waarde te laten behouden bij de jaarlijkse stijging van de prijzen en lonen. Voor de toeslag zijn de beleggingen van belang. Uit de opbrengsten van de beleggingen wordt de toeslag betaald. De toeslag is een voorwaardelijk recht, wat betekent dat het fonds streeft jaarlijks een toeslag te verlenen afhankelijk of de financiële positie van het fonds het toelaat.     

Pensioenfonds streven er naar de prijsstijgingen of de loonstijging in de betreffende sector of het bedrijf in de vorm van een toeslag door te geven aan de gepensioneerden en aan de pensioenopbouw van de werkenden. Als er sprake is van een dekkingstekort (zie hierboven) kan er geen toeslag worden verleend. Als er sprake is van een reservetekort maar geen dekkingstekort kan de toeslag gedeeltelijk worden verleend.

De pijn van financiële problemen wordt bij pensioenfondsen verdeeld tussen werkenden en gepensioneerden. Bij geen of minder toeslag heeft een werkende daar echter minder last van dan een gepensioneerde. Voor een zeg 35 jarige werkneemster betekent het dat haar pensioenopbouw in een jaar niet meegroeit met de loon en prijsontwikkeling. Of zij daar als ze met pensioen gaat veel van merkt hangt af van de totale gemiste toeslagen en of er ook vette jaren zijn gekomen waarin het pensioenfonds de gemiste toeslag heeft kunnen compenseren met een extra toeslag.

Een gepensioneerde merkt het direct als er geen toeslag wordt verleend op de uitkering. De toeslag gaat vaak per 1 januari van een jaar in. Als er geen toeslag volgt betekent het dat tegenover de stijgingen van prijzen er geen stijging van inkomen staat.

Naast het niet of niet geheel verlenen van toeslagen kan een fonds dat in zwaar weer verkeert nog andere middelen aanwenden om weer op orde te komen. Bijvoorbeeld kunnen de inkomsten worden vergroot door de pensioenpremies te verhogen. Dit treft de gepensioneerde niet omdat zij geen premie meer betalen. De werkenden merken het wel. Behalve via de toeslagen en de premies kan in het uiterste geval de pensioenregeling als zodanig worden ingeperkt. Het is de taak van het pensioenfondsbestuur om via evenwichtige maatregelen de solidariteit tussen alle betrokkenen (gepensioneerden, werkenden en werkgevers) te bewaren.

8. Wat doet het CNV voor mijn pensioen?
Het CNV overlegt met het kabinet en de werkgevers. Onze inzet is pensioenfondsen in deze lastige tijd meer ruimte toe te staan om oplossingen uit te werken. Daardoor hoeft er afhankelijk van de situatie per fonds minder snel of minder radicaal te worden ingegrepen.

Daarnaast wijzen we het kabinet er op dat er ook een verantwoordelijkheid bij hen ligt om de koopkracht van huidige en toekomstige gepensioneerden te beschermen wanneer de pensioenfondsen als gevolg van de economische  malaise in 2009 worden geconfronteerd met geen of onvolledig toeslagen. 
 
Via participatie in de besturen van pensioenfondsen proberen vertegenwoordigers van CNV bonden de pensioenregeling betrouwbaar te houden voor alle betrokkenen. Wat betreft de toeslagverlening willen we dat het pensioenfonds doet wat mogelijk is om voor 2009 de uitkeringen op peil te houden. Mochten pijnlijke maatregelen onvermijdelijk zijn dan zoeken we naar wegen waarbij de lasten eerlijk en naar draagkracht worden verdeeld.

9. Wanneer is de crisis voorbij?
Daarover valt weinig met zekerheid te zeggen. In het verleden verliepen economische crises in golfbewegingen. Deskundigen denken over de huidige crisis  dat die voorlopig nog wel even zal aanhouden. Misschien zal er in de loop van 2009 van enig herstel sprake zijn. 

10. Krijg ik als het pensioenfonds weer op orde is een compensatie?
Het beleid van de pensioenfondsen waar wij bij betrokken zijn is gericht op een betrouwbare pensioenvoorziening. Waar werknemers en gepensioneerden verliezen moeten accepteren, zullen we er uiteraard voor pleiten dat deze later, als de financiële positie het toelaat, worden gecompenseerd.

---