'Denk goed na over aanpassing onderwijsvrijheid’

‘Dat de overheid toezicht houdt op de kwaliteit van rekenen, lezen en schrijven, snapt iedereen. Dat is de basis’, benadrukt Woestenberg. ‘Maar onderwijs is zoveel meer. Wat dat betreft sluit ik me aan bij de campagne van Verus (vereniging voor katholiek en christelijk onderwijs) Onderwijs blijft bijzonder. Zij benadrukken dat geïnspireerd, goed onderwijs zich niet laat dicteren. Het maakt het rijk en divers. Het biedt leerlingen niet alleen kennis, maar ook de ruimte om zichzelf te ontdekken, verantwoordelijkheid te dragen en zich te verbinden met anderen. Zij zeggen: we zijn allen gelijkwaardig, maar niet hetzelfde. Natuurlijk moet je ook een rode lijn hanteren in wat je allemaal aanbiedt naast de verplichte vakken. Daartussenin zit nu net de vrijheid van onderwijs met ruimte voor eigen waarden, de keuze van leermiddelen, pedagogische visie en de vrijheid mensen aan te stellen die daarbij passen. Leidt dat tot problemen, dan heb je in Nederland altijd nog de rechter om te oordelen.’

Discussie

De vrijheid van onderwijs staat in artikel 23 van de Nederlandse Grondwet. Ons land erkent daarmee dat mensen verschillend mogen denken over wat goed onderwijs is en dat ouders een school kunnen kiezen die aansluit op de waarden van hun opvoeding. In dezelfde wet staat ook dat openbaar en bijzonder onderwijs gelijk bekostigd worden. Daarover is een lange schoolstrijd gevoerd, totdat in 1917 met de zogenaamde Pacificatie de vredespijp kon worden gerookt tussen katholieken, protestanten en liberalen. Wisselgeld was het algemeen kiesrecht. Juist door die combinatie van vrijheid en financiële gelijkstelling wil de discussie over de Vrijheid van onderwijs nog wel eens ontsporen, bijvoorbeeld over de opkomst van islamitische scholen of het recht van homoseksuele leraren om ook op reformatorische scholen te werken.

Prestatiedruk

‘Het nare is dat door incidenten termen als artikel 23 en de vrijheid van onderwijs besmet raken. Er worden in de media karikaturen van gemaakt’, stelt Woestenberg. ‘Maar bij 90 procent van de mensen op de werkvloer speelt dat niet. Die maken zich meer zorgen over de prestatiedruk op leerlingen, de vele meetmomenten en de keuzes die veel te jong moeten worden gemaakt. Met daarbovenop het scherpe toezicht door de Onderwijsinspectie, zonder vastgelegde doelstellingen voor normen en didactiek.’

Renske Prins, kaderlid van CNV en leerkracht basisonderwijs: ‘We moeten van alles implementeren waaronder digitale geletterdheid en burgerschap. Het zit voornamelijk op kennis, kennis, kennis: de resultaten moeten omhoog. Tegelijkertijd merken we de gevolgen van een veranderende samenleving met veel afleiding en ouders die minder (voor)lezen en meer werken. Leerkrachten willen ook andere talenten van kinderen kunnen aanspreken dan leren lezen, schrijven en rekenen, maar daar is steeds minder tijd voor. En dat vind ik jammer voor kinderen die andere capaciteiten hebben. De grote groep uitvallers is ook een symptoom van deze tijd. En dan hebben we het nog niet eens over het leren reflecteren, weerbaar worden en een eigen mening leren hebben.’

Aanpassen artikel 23

‘Burgerschap bijvoorbeeld heeft al niets meer dat wijst op vrijheid van onderwijs’, zegt Prins. ‘Van bovenaf zijn vorm en regels opgelegd. Alsof daar de oplossing voor de pluriforme samenleving ligt. Ik zie ook wel dat het kerkbezoek terugloopt, maar het fijne van lesgeven op een christelijke school is dat ik mijn verhaal, mijn visie kan meegeven.’ Pieta Redder, leerkracht basisonderwijs en kaderlid CNV, is er niet op tegen kritisch naar een 100 jaar oude wet te kijken. ‘Zeker als het gaat om orthodoxe scholen. Ik vind wel dat er vrijheid moet blijven in de manier waarop je lesgeeft, ook als het gaat om achtergrond, religie of levensbeschouwing. Als er maar van beide kanten respect is voor de mening en denkwijze van een ander.’

Doorgeslagen effectiviteit

Woestenberg is voorzichtiger ‘omdat “Den Haag” steeds meer wil controleren en meetbaar maken. In de wet staat al een duidelijke rol van de Onderwijsinspectie, maar ik zie ook de toenemende invloed van de onderwijsregio’s.’ Ze doelt op de aansturing: samenwerkingsverbanden van besturen in po en vo, lerarenopleidingen, gemeenten en regionale partners, geregisseerd vanuit het ministerie van OCW. Niet religie, levensbeschouwing of onderwijsvorm zijn leidend, maar het gezamenlijk terugdringen van personeelstekorten in een aantrekkelijker arbeidsmarkt. ‘Ik vrees dat de grens tussen bijzonder en openbaar onderwijs daardoor vervaagt. Alsof onderwijs enkel dient om economisch-politieke belangen na te streven door een hogere score op internationale onderzoeken naar leeruitkomsten. Hoe fanatieker dat gebeurt, hoe minder vrijheid er is. De vraag is waar de leerling meer bij is gebaat.’