‘Basisvaardigheden verbeteren kost tijd’

Nieuwe PISA-scores zetten de prestaties van leerlingen op het gebied van taal en rekenen opnieuw in de schijnwerpers. Op veel scholen wordt ondertussen hard gewerkt aan het verbeteren van de basisvaardigheden. De eerste resultaten daarvan worden zichtbaar, maar duurzame verandering kost tijd. Bart Smeets, schoolleider van het Pieter Groen College in Katwijk, vertelt over de aanpak van zijn school en pleit voor rust, continuïteit en vertrouwen.

Door extra aandacht te geven aan taal, rekenen, digitale vaardigheden en burgerschap, ziet de school in de onderbouw inmiddels de eerste positieve resultaten. Maar volgens Smeets is het te vroeg om al conclusies te trekken over het effect op de hele school.

Waarom zijn jullie zo stevig aan de slag gegaan met de basisvaardigheden?

‘In 2023 kregen we een onvoldoende van de onderwijsinspectie. Dat was voor ons een duidelijke aanleiding om structureel aan de kwaliteit van ons onderwijs te werken. Basisvaardigheden waren daar een belangrijk onderdeel van. Ik heb toen ook de subsidie voor basisvaardigheden aangevraagd. Die konden we goed gebruiken bij de veranderingen die al in gang waren gezet. Inmiddels hebben we het herstelonderzoek van de inspectie goed afgerond, alle afdelingen zijn weer dik voldoende, zonder nieuwe herstelopdrachten. Daar ben ik trots op.’

Wat hebben jullie op school concreet veranderd?

‘We hebben verschillende dingen gedaan. Zo hebben we nu een integraal taalbeleid voor de hele school. Taal is dus niet alleen iets van de lessen Nederlands. Ook bij andere vakken speelt taal een rol. Daarnaast hebben we aparte lessen voor taal en rekenen. Leerlingen in de onderbouw die bij CITO-vaardigheidstoetsen niet het gewenste niveau halen, krijgen extra ondersteuning. Ook digitale vaardigheden hebben een eigen plek in het lesrooster gekregen. En we werken aan burgerschap. Daarvoor hebben we een actieve werkgroep. We zoeken daarbij ook de verbinding met onze omgeving in Katwijk. Zo gaan leerlingen bijvoorbeeld samen met de lokale gemeenschap het strand schoonmaken.’

Jullie besteden ook extra aandacht aan lezen. Hoe werkt dat?

‘Voorheen kregen leerlingen bij lesuitval vaak de opdracht om aan hun huiswerk te werken. Dat hebben we veranderd. Zo’n uur begint nu eerst met 20 minuten lezen. Leerlingen nemen zelf een boek mee, lezen iets op hun laptop of halen een boek uit de bibliotheek. In de lokalen staan ook manden met tijdschriften, korte boeken en verhalen op verschillende taalniveaus. Op die manier maken leerlingen extra leesuren.’

Hoe zie je of die aanpak resultaat heeft?

‘We meten het niveau van leerlingen. Zo zien we wie het gewenste niveau voor taal en rekenen haalt en wie nog extra hulp nodig heeft. Een groep van bijvoorbeeld 25 leerlingen begint dan met extra reken- of taallessen. We gebruiken een digitale methode die zich aanpast aan het niveau van iedere leerling. Na ongeveer 8 tot 10 lessen zien we dat zo’n groep veel kleiner wordt. Van die 25 leerlingen zijn er dan bijvoorbeeld nog 5 die extra ondersteuning nodig hebben. Voor die leerlingen kijken we wat er precies nodig is. Soms is dat extra begeleiding van een specialist. Je meet dus waar een leerling staat, geeft gerichte hulp en kijkt daarna opnieuw hoe het gaat.’

Kun je daarmee al zeggen dat de aanpak werkt?

‘In de onderbouw kan ik al laten zien dat leerlingen vooruitgaan. Maar voor de bovenbouw kan ik dat nog niet hard maken. Je moet bedenken dat een vmbo-opleiding 4 jaar duurt, havo 5 jaar en vwo 6 jaar. Als je vooral in de eerste jaren van de school begint met een nieuwe aanpak, duurt het dus een tijd voordat je het volledige effect ziet. We zijn nu een paar jaar bezig. Je kunt niet verwachten dat je dan meteen in alle examenresultaten een groot verschil ziet. Dit soort veranderingen moeten eerst een vast onderdeel van het onderwijs worden. Dat kost tijd.’

Hoeveel tijd heeft een school volgens jou nodig?

‘Voordat iets echt in de gewoontes en de manier van denken binnen een school zit, heb je zeker een paar jaar nodig. Ik denk aan minimaal 3 jaar. Wij werken bijvoorbeeld al 2 jaar heel bewust met onze afspraken over lezen. Toch moet je daar nog steeds aandacht voor blijven vragen bij collega’s: dit hebben we afgesproken en zo gaan we het doen. Verandering wordt niet vanzelf een vaste gewoonte.’

Niet iedere school staat op hetzelfde punt. Wat betekent dat volgens jou?

‘Er zijn scholen die de subsidie niet hebben gekregen. En er zijn scholen die de subsidie wel kregen, maar moeite hadden om alles goed binnen de organisatie neer te zetten. Dat vraagt echt veel van een school. Je hebt tijd nodig voordat zo’n aanpak onderdeel wordt van de dagelijkse praktijk. Wij hadden door het inspectiebezoek al momentum voor onze aanpak. Mede daardoor was de aanpak zo succesvol.’

Wat betekent dat volgens jou voor de discussie over landelijke cijfers, zoals de PISA-scores?

De onderwijssector roept in een gezamenlijke reactie op de PISA-scores op tot een structurele aanpak van basisvaardigheden.

‘Onderwijs is heel complex. Daarom heb je een visie voor de lange termijn nodig. Beleidsmakers en ministers willen met goede bedoelingen natuurlijk ook graag snel resultaat zien. Maar wat wij in een school veranderen, heeft vaak pas een paar jaar later echt effect. We weten in het onderwijs heel goed dat basisvaardigheden belangrijk zijn. Geen schoolleider zal zeggen dat lezen of rekenen niet belangrijk is. We zijn daar serieus mee bezig. Dan helpt het niet als er steeds weer een nieuwe aanpak komt omdat het allemaal sneller of anders moet. Dat werkt niet.’

Waarom is rust volgens jou zo belangrijk?

‘Scholen krijgen met veel verschillende onderwerpen tegelijk te maken. Naast basisvaardigheden zijn er bijvoorbeeld burgerschap, mobiele telefoons en de ontwikkelingen rond kunstmatige intelligentie. Dat hoort bij ons werk en maakt het ook interessant. Maar het vraagt veel van een school. Geef ons daarom ook vertrouwen en rust om met die onderwerpen aan de slag te gaan. We hebben allemaal hetzelfde doel: goed onderwijs verzorgen. Als er steeds nieuwe maatregelen komen met de boodschap dat scholen het niet goed genoeg doen, straalt dat weinig vertrouwen uit. Natuurlijk moet je ingrijpen als iets echt niet goed gaat. Maar voortdurend met een wijzende vinger zeggen dat het niet goed genoeg is, helpt niet.’

Welke rol speelt de schoolleider daarbij?

‘Goede schoolleiders maken goede scholen. Een schoolleider moet goed beleid kunnen maken, mensen meekrijgen en bouwen aan een professionele cultuur. Binnen zo’n cultuur moeten basisvaardigheden een belangrijke plek krijgen. Daarom zijn goed opgeleide schoolleiders belangrijk. Tegelijk hebben we, net als bij docenten, te maken met een tekort. Ook vacatures voor schoolleiders zijn niet zomaar ingevuld.’

Betekent vertrouwen dat scholen niet gecontroleerd hoeven te worden?

‘Nee. Ik vind juist dat de onderwijsinspectie daar een goede rol in heeft. Het is belangrijk dat er af en toe een onafhankelijke partij binnenkomt die kijkt hoe het gaat. De inspectie kan zeggen: dit gaat goed, maar hier moet je nog meer aandacht aan besteden. Dat heb je nodig. Iedere organisatie ontwikkelt na verloop van tijd vaste patronen en blinde vlekken. Basisvaardigheden hebben ook een duidelijke plek in het toezicht van de inspectie. Dat geeft mij juist vertrouwen dat scholen hier serieus mee bezig blijven.’

Wat is uiteindelijk jouw belangrijkste boodschap?

‘We weten echt wel wat er speelt in het Nederlandse onderwijs. Scholen weten hoe belangrijk taal, lezen en rekenen zijn. We nemen dat serieus. Geef ons daarom het vertrouwen dat we ermee bezig zijn. Geef scholen rust en continuïteit. Verbeteringen hebben tijd nodig.’